Вадзім Пракап'еў, аналізуючы перспектывы беларускага суверэнітэту, абапіраецца на гістарычную аналогію з Фінляндыяй 1948–1991 гадоў. У 1944 годзе Фінляндыя прайграла вайну Савецкаму Саюзу. Аднак замест таго, каб стаць савецкай рэспублікай, яна пайшла на здзелку: не ўступаць у НАТА, не варожыць з СССР, а ўзамен захаваць дэмакратыю, эканоміку і ўнутраны лад жыцця.
Вадзім Пракоп'еў — беларускі грамадскі дзеяч і апазіцыянер, нар. 1971, выпускнік Мінскага сувораўскага вучылішча. У мінулым — адзін з самых вядомых беларускіх рэстаратараў (News Cafe, Grand Cafe і інш.), у 2020-м стварыў і ўзначаліў Асацыяцыю рэстаратараў Беларусі. Пасля пратэстаў 2020 года эміграваў, увайшоў у Народнае антыкрызіснае кіраванне Латушкі як адказны за бяспеку, МУС і абарону (2020–2021), потым заснаваў і стаў замкамандзіра беларускага палка «Пагоня», які ваюе на баку Украіны. Завочна прыгавораны ў Беларусі да 25 гадоў калоніі па справе аб «тэрарызме», унесены ў спіс «тэрарыстаў». У 2025–2026 гадах базуецца ў ЗША, працуе ў звязцы з Сяргеем Ціханоўскім: арганізаваў яго артыкул у Washington Post пра фінляндызацыю Беларусі, выступленне ў Ельскім універсітэце і прасоўвае канцэпцыю фінляндызацыі ў амерыканскай экспертнай супольнасці. Менавіта Пракоп'еў з'яўляецца асноўным аўтарам і прамоўтарам мадэлі фінляндызацыі як практычнай дактрыны беларускай апазіцыі — не як акадэмічнай аналогіі, а як працоўнай стратэгіі, адрасаванай перш за ўсё Вашынгтону. У інтэрв'ю 19FortyFive (люты 2026) прама заявіў, што «можна чакаць моманту, калі фінляндызацыя Беларусі можа быць узгоднена ў выніку знясільваючай гонкі ўзбраенняў».
Фінляндызацыя — гэта абмежаваны суверэнітэт у абмен на ўнутраную свабоду. Фінляндыя пражыла ў такім рэжыме 44 гады і выйшла з гэтага перыяду квітнеючай дэмакратыяй. Пытанне ў тым, ці можа цяперашняя Беларусь прайсці падобны шлях.
Беларуская апазіцыя ўжо шосты год шукае рэалістычную стратэгію. Рэвалюцыя 2020 года не ўдалася. Вайна ва Украіне паказала, што Расея гатовая ўжываць сілу. Уступленне ў ЕС і НАТА — гарызонт дзесяцігоддзяў, калі ён увогуле рэальны. «Фінляндызацыя» прапануе прамежкавы варыянт: не поўная свабода, але і не поўнае падпарадкаванне.
Фінляндыя 1944 года і Беларусь 2026 года — вельмі розныя выпадкі. Вось ключавыя адрозненні.
У Фінляндыі было тое, чаго ў Беларусі няма. Да моманту здзелкі з СССР фіны мелі стагоддзе дэмакратычных інстытутаў, моцную нацыянальную ідэнтычнасць, рынкавы лад і ваенны досвед супраціву. Зімовая вайна 1939–1940 гадоў паказала Маскве, што акупацыя Фінляндыі будзе каштаваць дорага. Фінская мадэль нэўтралітэту трымалася не на слабасці, а на даказанай здольнасці супраціўляцца.
Беларусь для Расеі — танны стратэгічны актыў. Расейскія субсідыі беларускай эканоміцы складаюць 10–15% беларускага ВУП, але ўсяго 0,1–0,5% расейскага. Для Масквы гэта капейкі ў абмен на транзітны калідор, ваенную базу і буферную зону ў адным пакеце. Фінляндыя была для СССР эканамічна бескарыснай і ваенна небяспечнай, таму нэўтралітэт меў сэнс. З Беларуссю арыфметыка іншая.
«Фінляндызацыя» працавала ў біпалярным свеце. СССР пагаджаўся на буфер, бо альтэрнатывай была прамая мяжа з НАТА. Сёння Расея ўжо мяжуе з НАТА праз Балтыку і Фінляндыю. Буферная функцыя Беларусі ў класічным сэнсе знікла. Затое з'явілася іншая каштоўнасць — плацдарм ціску на Украіну і Сувалкскі калідор.
Беларускае грамадства ўсё яшчэ не кансалідаванае. Фінскі нэўтралітэт трымаўся на нацыянальным кансенсусе: усе разумелі, што прайгралі вайну канкрэтнаму праціўніку, і што кампраміс — адзіны выхад. Беларусы ў 2020 годзе пратэставалі супраць Лукашэнкі, але не супраць Расеі. Значная частка насельніцтва не ўспрымае Маскву як пагрозу. Гэта прынцыпова іншая адпраўная кропка.
«Фінляндызацыя» — гэта не план на заўтра. Гэта канчатковы стан, да якога вядзе ланцужок умоў. Частку з іх можна ствараць ужо цяпер, частка залежыць ад знешніх абставін.
Што павінна змяніцца ў Расеі? Расея мусіць апынуцца ў сітуацыі, калі ўтрыманне Беларусі ў цяперашнім фармаце стане даражэйшым за кіраванае аслабленне кантролю. Гэта неабходная перадумова, без якой нічога не працуе. Прычынамі могуць быць зацягнутае знясіленне ад вайны, эканамічны крызіс, змена ўлады ў Маскве альбо стратэгічнае пераключэнне ўвагі Крамля на іншыя кірункі.
Што павінна змяніцца ўнутры Беларусі? Тры рэчы. Па-першае, нацыянальная ідэнтычнасць, адрозная ад расейскай: праз мову, культуру, гістарычную памяць і адукацыю. Па-другое, інстытуты ў эміграцыі: прававыя рамкі, эканамічныя планы, дыпламатычныя сеткі і кадры — усё, што дазволіць разгарнуць працуючую дзяржаву за месяцы, а не за гады. Па-трэцяе, фігура «беларускага Паасіківі» — чалавека альбо групы, прымальных для Масквы і пры гэтым надзеленых унутранай легітымнасцю. Лукашэнка — не Паасіківі і не можа ім стаць.
Што павінна змяніцца ў свеце? «Фінляндызацыя» працуе толькі пры наяўнасці знешняга гаранта. Калектыўны Захад павінен захоўваць цікавасць да Беларусі і быць гатовым выступіць бокам дамовы. Расея павінна атрымаць гарантыі, што нэўтральная Беларусь не стане плацдармам НАТА. Суседзі — Польшча, Літва, Латвія — павінны бачыць у гэтым выйгрыш для ўласнай бяспекі.